Testament notarialny to testament sporządzony w formie aktu notarialnego. Notariusz spisuje ostatnią wolę, wyjaśnia jej skutki prawne i przechowuje dokument, dzięki czemu testament nie zaginie, a forma notarialna ogranicza ryzyko błędów formalnych i późniejszych sporów dotyczących jego treści. Tylko w tej formie można ustanowić zapis windykacyjny, czyli przekazać konkretny przedmiot wskazanej osobie.
W Kancelarii Notarialnej Artura Bakuna przy ul. Chłopickiego 6B na warszawskiej Pradze-Południe (Grochów) sporządzamy testamenty notarialne dla mieszkańców Grochowa, Gocławia, Kamionka, Saskiej Kępy i pozostałych dzielnic Warszawy. Poniżej wyjaśniamy, jak przebiega sporządzenie testamentu, ile kosztuje, czym różni się zapis zwykły od windykacyjnego, na czym polega wydziedziczenie i kiedy testament można podważyć.
Prawo zna kilka form testamentu. Najczęściej spotykane to:
| Testament własnoręczny | Testament notarialny | |
|---|---|---|
| Koszt | brak | taksa notarialna |
| Ryzyko zaginięcia | wysokie — dokument zostaje w domu | dokument pozostaje w kancelarii przez 10 lat od jego sporządzenia następie jest przekazywany do archiwum sądu wieczystoksięgowego według siedziby kancelarii, wydawane są wypisy |
| Ryzyko podważenia | większe — spory o pismo, datę, stan testatora | mniejsze — notariusz bada tożsamość i stan świadomości |
| Błędy formalne | częste (pismo maszynowe, brak podpisu, wątpliwa data) | ryzyko istotnie ograniczone — treść redaguje notariusz |
| Zapis windykacyjny | niedopuszczalny | dopuszczalny |
Testament własnoręczny jest ważny i skuteczny, o ile spełnia wymogi formalne — ale to właśnie ich niedochowanie bywa najczęstszą przyczyną sporów po śmierci spadkodawcy.
Testament może sporządzić wyłącznie osoba mająca pełną zdolność do czynności prawnych. Testamentu nie można sporządzić przez pełnomocnika — jest to czynność ściśle osobista. Nie można też sporządzić testamentu wspólnego dla dwóch osób: małżonkowie, którzy chcą uregulować swoje sprawy, sporządzają dwa odrębne testamenty.
Notariusz przed sporządzeniem aktu ustala tożsamość testatora oraz upewnia się, że rozumie on treść i skutki dokonywanej czynności. Jeżeli poweźmie wątpliwości co do stanu świadomości osoby stawającej, odmówi dokonania czynności.
To rozróżnienie ma bardzo praktyczne znaczenie przy przekazywaniu konkretnych składników majątku.
| Zapis zwykły | Zapis windykacyjny | |
|---|---|---|
| Skutek | zapisobierca ma roszczenie wobec spadkobiercy o spełnienie świadczenia | zapisobierca nabywa przedmiot z chwilą otwarcia spadku |
| Forma testamentu | dowolna | wyłącznie akt notarialny |
| Przedmiot | świadczenie (np. suma pieniężna) | oznaczony przedmiot, np. nieruchomość |
Jeżeli więc spadkodawca chce, aby konkretne mieszkanie przypadło konkretnej osobie, a nie żeby wszyscy spadkobiercy zostali jego współwłaścicielami — właściwym narzędziem jest zapis windykacyjny, dostępny tylko u notariusza.
Wydziedziczenie to pozbawienie osoby uprawnionej prawa do zachowku, a nie samo pominięcie jej w testamencie. Pominięcie kogoś w testamencie oznacza tylko tyle, że nie zostaje on spadkobiercą — nadal może jednak dochodzić zachowku. Dopiero skuteczne wydziedziczenie pozbawia go tego prawa.
Wydziedziczenie jest dopuszczalne wyłącznie w testamencie i tylko z przyczyn wskazanych w Kodeksie cywilnym (art. 1008 KC). Uprawnionego można wydziedziczyć, jeżeli:
Dwa warunki decydują o skuteczności. Po pierwsze, przyczyna wydziedziczenia musi wynikać z treści testamentu — nie wystarczy sama wzmianka o wydziedziczeniu ani ogólnikowe stwierdzenie o „złych relacjach”; opis konkretnych okoliczności jest kluczowy dla późniejszej oceny sądu. Po drugie, wydziedziczenie jest bezskuteczne, jeżeli spadkodawca przebaczył uprawnionemu.
Konflikt rodzinny, odmienne poglądy czy brak kontaktu same w sobie nie są wystarczającą podstawą — sądy badają, czy zachowanie miało charakter uporczywy i czy odpowiada ustawowym przesłankom.
To najczęstsze nieporozumienie w całym temacie. Wydziedziczenie działa wyłącznie wobec osoby wprost wskazanej w testamencie. Zstępni wydziedziczonego — jego dzieci, a dalej wnuki — zachowują prawo do zachowku, tak jakby wydziedziczony nie dożył otwarcia spadku (art. 1011 KC).
W praktyce oznacza to, że wydziedziczenie syna nie pozbawia prawa do zachowku jego dzieci, czyli wnuków spadkodawcy. Jeżeli intencją jest wyłączenie także kolejnego pokolenia, samo wydziedziczenie jednej osoby nie wystarczy — skutki takiej decyzji warto omówić z notariuszem przed sporządzeniem testamentu.
Tak. Testament można odwołać lub zmienić w każdej chwili, aż do śmierci — nie wymaga to niczyjej zgody ani podania przyczyny. Odwołanie następuje przez:
Nie ma znaczenia forma testamentu odwoływanego — testament notarialny można odwołać także testamentem własnoręcznym, i odwrotnie. Ze względów dowodowych bezpieczniejsze jest jednak odwołanie w formie aktu notarialnego.
Notarialny Rejestr Testamentów to prowadzony przez Krajową Radę Notarialną rejestr, w którym można — dobrowolnie i za zgodą testatora — zarejestrować fakt sporządzenia testamentu. Rejestr nie zawiera treści testamentu ani danych spadkobierców. Za życia testatora informacje o zarejestrowanym testamencie nie są udostępniane.
Po śmierci testatora osoba zainteresowana może — za pośrednictwem notariusza i po przedstawieniu aktu zgonu — ustalić, czy testament został zarejestrowany oraz w której kancelarii można uzyskać jego wypis. Rozwiązuje to typowy problem testamentów, o których rodzina nie wiedziała. Rejestracja jest dobrowolna i nie wpływa na ważność samego testamentu.
Po śmierci spadkodawcy wszystkie testamenty sporządzone przez spadkodawcę (w tym odwołane czy nieważne) podlegają otwarciu i ogłoszeniu przez notariusza albo sąd — po przedstawieniu dowodu śmierci. Czynność ta nie przesądza o ważności testamentu ani nie powoduje nabycia spadku: nabycie następuje z chwilą otwarcia spadku, czyli śmierci spadkodawcy. Otwarcie i ogłoszenie służy ujawnieniu treści testamentu i umożliwia dalsze prowadzenie sprawy spadkowej. Z czynności sporządza się protokół, a o jej dokonaniu zawiadamia się osoby, których dotyczą rozrządzenia.
W kancelarii otwarcie i ogłoszenie testamentu poprzedza zwykle sporządzenie aktu poświadczenia dziedziczenia, czyli dokumentu stwierdzającego, kto i w jakich udziałach dziedziczy. Jeżeli spadkobierców jest kilku i chcą podzielić majątek między siebie, kolejnym krokiem jest dział spadku.
Testament notarialny bywa kwestionowany rzadziej niż inne formy, ale nie jest niepodważalny. Kodeks cywilny przewiduje trzy przyczyny nieważności testamentu (art. 945 KC) — testament jest nieważny, jeżeli został sporządzony:
Warto zwrócić uwagę, że przy testamencie błąd i groźba powodują nieważność, a nie — jak przy zwykłych umowach — jedynie możliwość uchylenia się od skutków oświadczenia woli. Na nieważność testamentu nie można się jednak powołać po upływie terminów ustawowych: trzech lat od dnia, w którym osoba mająca w tym interes dowiedziała się o przyczynie nieważności, i w każdym razie po dziesięciu latach od otwarcia spadku.
W praktyce spory dotyczą najczęściej stanu świadomości testatora i wymagają opinii biegłych. Udział notariusza — który bada tożsamość, ustala stan świadomości i odczytuje akt — istotnie ogranicza to ryzyko, choć go nie wyklucza.
Sporządzenie testamentu wymaga zwykle jednej wizyty, która potrwa około 30 minut, pod warunkiem wcześniejszego przesłania danych osobowych testatora i spadkobierców.
Formalności jest tu wyjątkowo mało:
Nie trzeba przedstawiać dokumentów własności ani wyceniać majątku — testament dotyczy stanu z chwili śmierci, a nie z dnia jego sporządzenia. Nie ma też „wzoru testamentu notarialnego” do wypełnienia; treść powstaje w kancelarii na podstawie rozmowy z testatorem.
Koszt nie zależy od wartości majątku — dla testamentów rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z 28 czerwca 2004 r. przewiduje stałe stawki taksy. Ich wysokość różni się w zależności od treści testamentu:
Testament notarialny należy do najtańszych czynności notarialnych — jego koszt jest wielokrotnie niższy niż koszty ewentualnego sporu sądowego po śmierci spadkodawcy. Dokładną kalkulację przedstawiamy po ustaleniu zakresu rozrządzeń — zapraszamy do kontaktu z kancelarią.
Testament działa dopiero po śmierci i można go w każdej chwili zmienić — to jego główna zaleta, ale też ograniczenie, bo nie zabezpiecza nikogo za życia spadkodawcy. Alternatywami rozporządzenia majątkiem za życia są darowizna oraz umowa dożywocia, która dodatkowo zapewnia zbywcy utrzymanie i opiekę. Każde z tych rozwiązań inaczej wpływa na zachowek i na sytuację podatkową, dlatego wybór warto omówić z notariuszem, zanim zapadnie decyzja.
Kancelaria mieści się przy ul. Chłopickiego 6B na Grochowie (Praga-Południe), w pobliżu Ronda Wiatraczna i placu Szembeka, z dojazdem od Al. Waszyngtona, ul. Grochowskiej i ul. Szaserów; w okolicy zatrzymuje się większość linii tramwajowych i autobusowych obsługujących dzielnicę oraz jest blisko stacja kolejowa PKP Olszynka Grochowska, a w sąsiedztwie kancelarii można zaparkować.
Testamenty notarialne sporządzamy dla mieszkańców Grochowa, Gocławia, Kamionka, Saskiej Kępy i całej Pragi-Południe, a także Pragi-Północ, Rembertowa, Wawra i Targówka oraz gmin sąsiednich, takich jak Ząbki, Marki czy Sulejówek.
Koszt nie zależy od wartości majątku — rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości przewiduje stałe maksymalne stawki taksy. Niższa dotyczy testamentu zwykłego, wyższa testamentu zawierającego zapis windykacyjny, zapis zwykły, polecenie albo wydziedziczenie. Do taksy dolicza się 23% VAT i koszt wypisów. Testament notarialny należy do najtańszych czynności notarialnych.
Wystarczy dokument tożsamości testatora oraz dane osób, które mają dziedziczyć — imiona, nazwiska, imiona rodziców, data i miejsce urodzenia. Przy zapisie windykacyjnym potrzebne są dane przedmiotu, na przykład numer księgi wieczystej. Nie trzeba przedstawiać dokumentów własności ani wyceniać majątku.
Testament własnoręczny jest bezpłatny, ale musi być w całości napisany pismem ręcznym i podpisany; powinien też zawierać datę, choć jej brak nie zawsze powoduje nieważność. Jego wadą pozostaje ryzyko zaginięcia i sporów o autentyczność. Testament notarialny sporządza notariusz, który bada tożsamość i stan świadomości testatora oraz przechowuje dokument. Tylko w formie notarialnej można ustanowić zapis windykacyjny.
To rozrządzenie, w którym spadkodawca przekazuje oznaczonej osobie konkretny przedmiot — na przykład mieszkanie lub samochód — a osoba ta nabywa go z chwilą otwarcia spadku. Zapis windykacyjny można ustanowić wyłącznie w testamencie sporządzonym w formie aktu notarialnego, co odróżnia go od zapisu zwykłego, który daje jedynie roszczenie wobec spadkobiercy.
Wydziedziczenie to pozbawienie osoby uprawnionej prawa do zachowku, dokonywane w testamencie. Samo pominięcie kogoś w testamencie nie jest wydziedziczeniem — pominięty nadal może dochodzić zachowku. Wydziedziczenie jest dopuszczalne tylko z przyczyn wskazanych w Kodeksie cywilnym, a przyczyna musi wynikać z treści testamentu.
Kodeks cywilny wskazuje trzy przyczyny: uporczywe postępowanie wbrew woli spadkodawcy w sposób sprzeczny z zasadami współżycia społecznego, dopuszczenie się umyślnego przestępstwa przeciwko życiu, zdrowiu lub wolności spadkodawcy albo jego najbliższych bądź rażącej obrazy czci, a także uporczywe niedopełnianie obowiązków rodzinnych. Sam konflikt czy brak kontaktu zwykle nie wystarcza.
Skutecznie wydziedziczony traci prawo do zachowku. Zachowują je natomiast jego zstępni — dzieci, a dalej wnuki — którzy są traktowani tak, jakby wydziedziczony nie dożył otwarcia spadku. Wydziedziczenie syna nie pozbawia więc prawa do zachowku jego dzieci.
Tak. Osoba wydziedziczona może przed sądem kwestionować istnienie przyczyny wskazanej w testamencie albo wykazywać, że spadkodawca jej przebaczył. Sąd bada, czy zachowanie odpowiadało ustawowym przesłankom i czy miało charakter uporczywy. Dlatego tak istotne jest precyzyjne opisanie okoliczności w treści testamentu.
Tak, w każdej chwili aż do śmierci i bez podawania przyczyny. Odwołanie następuje przez sporządzenie nowego testamentu, złożenie oświadczenia o odwołaniu albo — przy testamencie własnoręcznym — jego zniszczenie. Testament notarialny można odwołać także testamentem własnoręcznym, choć ze względów dowodowych bezpieczniejsza jest forma notarialna.
Jest to trudne, ale możliwe. Testament jest nieważny, jeżeli sporządzono go w stanie wyłączającym świadome albo swobodne powzięcie decyzji, pod wpływem błędu albo groźby. Na nieważność nie można się powołać po upływie trzech lat od dowiedzenia się o jej przyczynie ani po dziesięciu latach od otwarcia spadku. Spory dotyczą najczęściej stanu świadomości testatora.
To rejestr prowadzony przez Krajową Radę Notarialną, w którym za zgodą testatora rejestruje się sam fakt sporządzenia testamentu — rejestr nie zawiera jego treści ani danych spadkobierców. Za życia testatora informacje nie są udostępniane. Po jego śmierci osoba zainteresowana może, za pośrednictwem notariusza i po przedstawieniu aktu zgonu, ustalić, czy testament zarejestrowano i w której kancelarii można uzyskać jego wypis. Rejestracja jest dobrowolna.
Testament podlega otwarciu i ogłoszeniu przez notariusza albo sąd po przedstawieniu dowodu śmierci. Jest to czynność proceduralna — nie przesądza o ważności testamentu i nie powoduje nabycia spadku, które następuje już z chwilą śmierci spadkodawcy. Z czynności sporządza się protokół, a osoby, których dotyczą rozrządzenia, są o niej zawiadamiane. Następnym krokiem jest zwykle akt poświadczenia dziedziczenia, a przy kilku spadkobiercach — dział spadku.
Nie ma wzoru do samodzielnego wypełnienia. Testament notarialny powstaje w kancelarii na podstawie rozmowy z testatorem i jest sporządzany przez notariusza w formie aktu notarialnego. Dokument wypełniony samodzielnie według wzoru z Internetu nie jest testamentem notarialnym.
Nie. Testament jest czynnością ściśle osobistą i nie może zawierać rozrządzeń dwóch osób. Małżonkowie, którzy chcą uregulować swoje sprawy majątkowe na wypadek śmierci, sporządzają dwa odrębne testamenty — mogą to zrobić podczas jednej wizyty w kancelarii.
Zgodnie z orzecznictwem sądowym nie jest możliwe wydziedziczenie osoby poniżej 13 roku życia czy osoby ubezwłasnowolnionej całkowicie, gdyż taka osoba nie może wypełnić przesłanek z art. 1008 KC. Sądy uzasadniają to tym, że osoby takie nie są świadome swoich czynów i są uzależnione od swoich rodziców czy opiekunów, np. ciężko zarzucić 5-leniemu dziecku, że nie miało kontaktu ze spadkodawcą (np. ojcem czy dziadkiem), gdyż kontakty dziecka ze spadkodawcą wyznacza rodzic dziecka; czy np. ciężko zarzucić osobie chorej psychicznie postępowanie uporczywie w sposób sprzeczny z zasadami współżycia społecznego, gdyż nie robi ona tego świadomie tylko jej choroba.
Natomiast osoby małoletnie, które ukończyły 13 rok życia oraz osoby częściowo ubezwłasnowolnione można teoretycznie wydziedziczyć ale jest to niezwykle ciężkie z tych samych względów co powyżej, gdyż ciężko takim osobom przypisać zawinione zachowanie z własnej woli a nie osób trzecich.
